Tham nhũng, như một căn bệnh ung thư di căn, làm hủ hóa nền kỹ trị nước nhà, và dần hút hết sức sống của nền kinh tế Việt Nam. Tuy thời gian gần đây chúng ta đã phát hiện ra nhiều trường hợp quan chức tham nhũng, tuy nhiên vẫn còn đầy rẫy những mầm bệnh rải rác khắp nơi, chưa bị phát hiện.

Tuy nhiên, giống như việc điều trị một căn bệnh trầm kha, thì việc chống tham nhũng chỉ giống như chữa những triệu chứng của bệnh, chứ không đánh thẳng vào gốc rễ bệnh tình, không thể chữa dứt điểm, dẫn đến căn bệnh tái đi tái lại nhiều lần.

Phòng bệnh hơn chữa bệnh. Khi chúng ta chứng kiến lần lượt những quan chức cao cấp tại các bộ ngành, cũng như các giám đốc, phó giám đốc lần lượt sa lưới, chúng ta lờ mờ nhận ra việc buông lỏng quản lý, quy trình bổ nhiệm nhân sự khuất tất dẫn đến việc trao trứng cho ác, tai họa khôn lường. Đó cũng có thể là những chỉ dấu cho chúng ta trên hành trình gian nan chống lại cái ác, cái tham, làm nguy hại nền kinh tế nước nhà.

Bài viết này không nhằm vạch ra một sơ đồ giải pháp chi tiết, cụ thể một vấn đề lớn lao như tham nhũng, nhưng lạm bàn về một số khía cạnh liên quan đến việc phòng chống tham nhũng. Có ba khái niệm chủ đạo sẽ được đem ra thảo luận một cách đan xen, bao gồm: con người, hệ thống, và tư tưởng.

1/ CẢI CÁCH TIỀN LƯƠNG

Việc cần làm đầu tiên, là chúng ta cần cải cách hệ thống tiền lương cho công chức Việt Nam. Hiện mức lương quá thấp so với các công việc ở mảng kinh tế tư nhân, không đủ sức hấp dẫn thu hút nhân tài. Một trong những ví dụ sống động nhất chúng ta có thể thấy được là nước láng giềnh Singapore, họ trả lương công chức rất cao, nhằm phòng chống tham nhũng, lũng đoạn kinh tế quốc gia. Và họ đã rất thành công, có một chính phủ được xếp loại tốt nhất thế giới.

Một con người tử tế trong xã hội hiện đại, là họ phải đủ điều kiện chu cấp cho gia đình và bản thân, và có một khoản để dành chuẩn bị cho tương lai. Dường như các chuyên gia tại các Bộ Nội Vụ và Bộ Tài Chính đã quên lãng đi vấn đề này, khi cách xếp bậc lương hiện tại ngày càng xa rời với mức lạm phát và chi tiêu trung bình của người dân? Những tháng gần đây, chúng ta đã chứng kiến tình trạng công chức ở các tỉnh thành nghỉ việc hàng loạt vì bị cắt trợ cấp, ngoài ra còn rất nhiều giáo viên, công chức ở các tỉnh thành xa bị nợ lương, lâm vào cảnh sống bi đát.

Khi đứng trước bức tranh cơm áo gạo tiền, thì dù là người tử tế đến mấy, công chức nhà nước cũng sẽ có những phút chạnh lòng, rồi nhắm mắt làm ngơ với một hành vi sai phạm nhỏ. Rồi dần dần những sai phạm nhỏ sẽ dẫn đến sai phạm lớn, người công chức trẻ tuổi đầy hoài bão năm nào tay đã nhúng chàm, khi họ được cất nhắc lên các vị trí cao hơn thì cũng càng phải chung chi nặng hơn, sa lầy sâu hơn. Hiệu ứng domino sẽ bắt đầu.

Một điều đáng sợ nữa là hiệu ứng lây lan của vấn đề này, khi những người đồng nghiệp ở cấp thấp thấy anh ta làm sai mà vẫn được làm ngơ, thì họ cũng sẽ bắt chước theo. Dẫn đến sự suy đồi của cả một thế hệ công chức.

Những đại quan tham ngày nay đều từng là những thanh niên trẻ yêu nước, có thời gian thao luyện ngoài chiến trường trong thời bình, nhưng họ dần bị hủ hóa bởi những yếu tố vật chất, để rồi sa lầy mãi. Đừng để tình trạng tương tự xảy ra với các cán bộ trẻ!

Tuy nhiên, chúng ta cũng hiểu rằng bài toán đầu tiên là tiền đâu. Hiện Nhà nước đang nuôi một đội ngũ công chức khổng lồ, tuy trả mức lương thấp nhưng khi cộng dồn lại vẫn là một con số khổng lồ. Điều này sẽ được giải đáp một phần ở Mục thứ 2.

Hiền tài là nguyên khí quốc gia. Nếu chúng ta để họ bị đói thì làm sao có thể an tâm cống hiến hết mình cho đất nước.

2/ ĐIỆN TỬ HÓA CHÍNH PHỦ

Những năm gần đây, chúng ta đã chứng kiến được nhiều tiến bộ trong các thủ tục công quyền. Người dân đã rất bất ngờ khi thấy các cán bộ trẻ đã mạnh dạn ứng dụng các công nghệ cao trong công tác hành chính, xử lý hồ sơ.

Tuy nhiên, đây chỉ là cách làm mới đối với một vấn đề đã cũ. Các thủ tục hành chính công vẫn còn rất nặng về yếu tố giấy tờ, giấy chồng giấy, chỉ khác đi là hiện giờ những giấy tờ xin phép đó dần được tập trung về một vài cá nhân cán bộ để xử lý. Đó chỉ là xử lý được các triệu chứng của một căn bệnh, còn muốn giải quyết vấn đề thực sự là việc điện tử hóa tất cả dữ liệu liên quan đến công dân.

Hãy tưởng tượng một hệ thống được bảo mật cao, chứa đựng các thông tin của người dùng. Ở Úc, chúng ta đã thấy có những thí nghiệm gắn chip lên người để kiểm soát sức khỏe, tuy nhiên tiến xa hơn đây sẽ là một bước tiến của nhân loại về việc mã hóa các thông tin cá nhân vào các thiết bị trên người. Hãy hình dung rằng con chip nhỏ bé sẽ thông tin cho các vật dụng trong Hệ Sinh Thái Vạn Vật (Internet of Things) để điều khiển mọi thứ xung quanh như trong các bộ phim viễn tưởng ? Viễn cảnh ấy sẽ không còn xa nữa.

Quay lại câu chuyện Việt Nam. Việc đưa ra những đường lối, chính sách việc điện tử hóa chính phủ triệt để sẽ chấm dứt tình trạng in giấy tờ tràn lan, tốn công lưu trữ và dễ nảy sinh các tệ nạn chỉnh sửa thông tin vì mục đích cá nhân. Thông tin được lưu trữ và chuyển giao cũng có độ chính xác và đồng bộ cao, giảm thiểu công việc của các cơ quan nhà nước.

Chúng ta sẽ chỉ cần tối thiểu vài nhân viên Nhà nước làm việc ở từng bộ phận, còn đa phần các công đoạn sẽ được thực hiện qua máy tính và mạng Internet. Vừa thuận tiện cho người dân, vừa giúp giảm sai sót, giảm lãng phí nguồn lực con người, và giảm tải cho ngân sách quốc gia. Thà trả lương cao cho một bộ phận công chức nhỏ nhưng chất lượng, còn hơn trả lương thấp cho một bộ phận công chức nhà nước khổng lồ.

3/ CẢI CÁCH HỆ THỐNG, HỢP NHẤT CÁC VỊ TRÍ GIỮA ĐẢNG VÀ CHÍNH PHỦ

Trước giờ, thường hệ thống Đảng viên riêng biệt với các vị trí hành chính trong bộ ngành cũng như cơ quan Nhà nước. Đó là sự lãng phí, thay vì vậy hãy hợp nhất hai vị trí, để có thể cắt giảm chi phí, đồng thời giảm thiểu các trường hợp chồng chéo thông tin và đưa ra quyết định. Tình trạng này rất thường xảy ra ở các cơ quan Nhà nước, gây ra lãng phí lớn.

Nếu giảm được phân nửa số công chức dư thừa hiện tại, chúng ta sẽ có một nguồn ngân sách dồi dào để thu hút những người giỏi.

4/ TINH GIẢN HÓA CÁC BỘ NGÀNH, CŨNG NHƯ TƯ NHÂN HÓA CÁC CÔNG TY NHÀ NƯỚC

Các công ty Nhà nước, với cách quản lý quan liêu, là một môi trường cực kỳ thuận lợi để nẩy sinh tệ nạn tham nhũng. Khi được hưởng quá nhiều lợi thế trong kinh doanh, cũng như thừa hưởng nhiều tài sản quý giá như đất đai, nhà xưởng, ưu tiên hợp doanh với các tập đoàn nước ngoài, thì những người đứng đại diện vốn Nhà nước càng dễ tác oai tác quái, là con sâu làm rầu nồi canh.

Hãy giảm tỉ lệ sở hữu của Nhà nước ở các công ty quốc doanh, và cũng đặc biệt chú ý việc bán đi tài sản Nhà nước, đừng dể lợi ích nhóm nhân thời cơ này thu mua công sản giá rẻ, dẫn đến nhiều lùm xùm khuất tất như đại gia Vũ Nhôm ở Đà Nẵng. Vấn đề thẩm định giá công sản cần được thông qua một công ty thứ ba độc lập.

Khi chuyển sở hữu qua khối tư nhân, họ cũng sẽ có trách nhiệm hơn với tài sản của mình. Dẫn đến tệ nạn nhũng nhiễu, tham nhũng sẽ không có đất phát triển.

5/ CHẤN CHỈNH TƯ TƯỞNG, GÓC NHÌN SAI TRÁI VỀ SỰ NGHIỆP CÔNG CHỨC NGAY TỪ GHẾ NHÀ TRƯỜNG

“Một người làm quan, cả họ được nhờ”. Đã có những sinh viên trẻ, ngay cả khi còn ngồi trên ghế Nhà trường, đã nuôi mộng trở thành công chức, rồi chạy chỗ này chỗ kia để lọt vào biên chế Nhà nước, vì đó được xem là bảo đảm cho tương lai, khi chủ trương sự nghiệp trọn đời đảm bảo họ không cần cố gắng cũng được những ưu đãi từ Nhà nước, cũng như thuận tiện làm thêm nghề tay trái là môi giới các loại giấy tờ, thủ tục.

Bên cạnh đó, cần chấn chỉnh hình ảnh công chức trong mắt người trẻ, khi những câu chuyện về lương thấp, nợ lương, làm nản lòng ngay cả những người trẻ nhiệt huyết, mong muốn mang sức trẻ ra cống hiến cho đất nước; khi mà họ có thể tìm được những công việc ngàn đô ở các tập đoàn nước ngoài. Ở Singapore, những vị trí trong Chính phủ có mức lương rất cạnh tranh với các công ty khối tư nhân.

Cần chỉnh sửa ngay cả tư tưởng của người dân. Bắt đầu là xử lý, tuyên dương những trường hợp dám đứng lên tố cáo tiêu cực, tham nhũng. Những trường hợp bị trù dập vì tố cáo tham nhũng cần được giải oan, tôn vinh thì người dân mới sẵn sàng đối diện với nạn nhũng nhiễu, và cất lên tiếng nói lương tâm, tố cáo các cán bộ biến chất, làm hủ hóa bộ máy. Những cán bộ cấp thấp biến chức sẽ có đủ tài lực, khôn khéo để leo lên các vị trí cao hơn, gây nên hiệu quả khôn lường.

Thế hệ trẻ là rường cột của nước nhà. Hãy đặt những người trẻ giỏi vào các vị trí phù hợp trong bộ máy chính quyền, ủng hộ họ tạo ra những thay đổi, cải tiến hệ thống và quy trình, thì chúng ta mới xây dựng được lớp công chức kế thừa thanh liêm, trong sạch được. Khi những trường hợp tham nhũng bị tố cáo và trừng phạt thích đáng, khi mức đãi ngộ dành cho công chức trẻ đủ cao, chúng ta đang tạo tiền đề cho họ sống một cuộc đời tử tế, không thẹn với lương tâm.

Những tiến bộ đột phá sẽ đến từ những thay đổi nhỏ. Đầu tư cho tuổi trẻ là đầu tư cho tương lai.

6/ MINH BẠCH HÓA CÁC THỦ TỤC GỌI THẦU NHÀ NƯỚC

Ở các nước phát triển như Mỹ hoặc Châu Âu, thì đa phần các cơ quan Nhà nước nắm vai trò định hướng, xác định nhu cầu cũng như vấn đề, và tiến hành thuê ngoài các công ty độc lập để thực hiện. Thủ tục mời thầu cần công khai, minh bạch, có sự giám sát thường xuyên của các cán bộ bên Bộ Tài Chính, mời được xoay vòng các nhà cung cấp, để có những báo giá chất lượng mà giá cũng rất tốt.

Nên nhớ vấn đề thu mua đánh thẳng vào túi tiền của công chức, là môi trường nhạy cảm dễ sinh tệ nạn. Tốt nhất hãy yêu cầu báo giá từ 3 nhà cung cấp trở lên, và được giảm sát bởi một công ty kiểm toán chất lượng; để đảm bảo thông tin được chính xác, không gian lận.

7/ CẢI CÁCH GIÁO DỤC

Một Nhà nước tử tế được tạo ra từ những Công chức tử tế, là công dân tử tế. Việc tạo ra con người tương lai cần liên hệ trực tiếp đến chất lượng giáo duc – đào tạo nước nhà. Cần cải tạo hình ảnh những người công chức để có thể thu hút thêm nhân tài trong những đợt thi công chức sau.

Những con người trẻ tưổi, nhiệt huyết, được trang bị những kiến thức phù hợp, sẽ là động lực chính sau những cải cách bộ máy. Họ sẽ là hạt giống tương lai cho một thế hệ công chức đủ đầy về vật chất, yên tâm cống hiến, và không ăn hối lộ.

Khi Bộ Giáo Dục tiếp tục duy trì tình trạng tân cử nhân tốt nghiệp ra trường không kiếm được việc, không cải cách chương trình đào tạo, làm sao chúng ta có thể lọc ra những cán bộ nguồn giỏi, để đào tạo họ thành rường cột quốc gia?

Tất cả mọi chuyện, đều do giáo dục mà ra. Khi đầu vào không có nhân tài thì khó mong đào tạo được những cán bộ giỏi chuyên môn và biết giữ lề lối. Đừng bi quan những người trẻ tài năng về một chính phủ cồng kềnh, cơ chế tổ chức nhiều tầng nhiều lớp, và không có tham vọng tạo ra quyết định bước ngoặt, vươn ra biển lớn.

Việc lựa chọn những cán bộ cấp thấp có tài năng mà không biết nâng niu, nuôi dưỡng họ; thì sẽ có một ngày không xa họ chạy qua làm việc cho các công ty tư nhân trong nước hoặc nước ngoài.

8/ DÂN NÓI, DÂN LÀM, DÂN KIỂM TRA

Lời này năm nay của Bác Hồ vẫn luôn in dấu trong trái tim của mõi người dân. Hãy biến những người dân bình thường trở thành những công cụ tố cáo nham nhũng hiệu quả, Cho họ được tham gia với những góp ý chân thành, đúng đắn; để cải tạo các đơn vị bộ ngành cũng như cơ quan Nhà nước.

9/ THU HỒI CÁC TÀI SẢN THAM NHŨNG

Một vấn đề nhức nhối được dư luận quan tâm trong thời gian vừa qua là liệu những quan tham bị bắt thì tài sản họ tích góp được do đục khoét ngân sách, liệu có thể thu hồi triệt để, sung vào công quỹ ? Thứ nhất, điều đó thể hiện sự cao minh của Đảng và Chính phủ trong việc xử lý các vấn đề tham nhũng. Thứ hai, điều đó sẽ dập tắt những tham vọng làm giàu của các cán bộ trẻ.

Việc quan tham đi tù nhưng vợ con, bồ bịch của họ vẫn phẩn phơ hưởng thụ bên ngoài, chỉ càng xấu đi hình ảnh công chức trong con mắt của giới trẻ và xã hội.

Cơ chế định giá và truy suất tài khoản tham nhũng cần thiết có một công ty kiểm soát tầm cỡ quốc tế để có thể đưa ra con số chính xác nhất.

10/ SỰ THAM GIA, GÓP Ý CỦA KHỐI TƯ NHÂN TRONG CÁC CÔNG TÁC HÀNH CHÍNH CÔNG

Một trong những yếu tố cơ bản và quan trọng ở cấp bộ ngành là khả năng đưa ra những quyết định đúng, được tạo ra từ việc tiếp thu những phản hồi, góp ý chuẩn. Từ trước đến nay, chúng ta đã thấy thấp thoáng hình ảnh của các doanh nhân thành đạt trên nghị trường cũng như những ngày họp Quốc Hội.

Đây là điều đáng hoan nghênh, tuy nhiên cũng nên mời họ tham gia các công tác cố vấn, góp ý kiến trong các công tác cải tổ thủ tục. Chính phủ nên trở về là bệ phóng đúng nghĩa cho các công ty quốc doanh lẫn tư nhân để vươn lên một tầm cao mới, tránh can thiệp vào sự hoạt động của các doanh nghiệp một cách quá lớn, dễ dẫn đến một thế hệ công chức hoang mang, dễ sa ngã vào tệ nạn, cũng như ỷ lại, thụ động trong cách làm việc.

Nền kinh tế quyết định tồn vong của đất nước. Những doanh nhân thành công trong sự nghiệp, họ hiểu rõ thị trường hơn ai hết, và sẽ là nguồn thông tin vô cùng quý báu cho việc cải cách các thủ tục, giấy tờ; tránh tạo ra rào cản cho sự phát triển của các doanh nghiệp nhỏ và vừa.

11/ HỆ THỐNG BỔ NHIỆM, ĐỀ BẠT CẦN CÔNG KHAI, MINH BẠCH, TRÁNH ĐỂ NHỮNG TRƯỜNG HỢP SAI TRÁI TIẾP TỤC LEO CAO TRONG CÁC CÔNG TY NHÀ NƯỚC

Chúng ta thấy đâu đâu cũng nhắc đế các đại án tham nhũng được khui ra; phạm nhân bị bắt là người đã đạt được toàn bộ điều kiện trong các kì thi công chức, cũng như đạt chỉ tiêu để được cất nhắc, đề bạt.

Bộ Nội Vụ cần thiết phải rà soát lại công tác nhân sự tại các cấp có thẩm quyền, cố gắng vừa tinh giảm con người cũng xem lại quy trình tuyển dụng công chức tại Việt Nam. Tại sao con voi có thể lọt lỗ kim khâu?

Cần thiết, hãy học hỏi các nước láng giềnh tiên tiến như Singapore, cách kiến tạo một chính phủ thông minh, minh bạch?

12/ ĐÓNG CỬA CÁC CÔNG TY NHÀ NƯỚC LÀM ĂN THUA LỖ

Trong từng thời kỳ của lịch sử, vai trò của mỗi công ty Nhà nước có một ý nghĩa khác nhau. Chúng ta không nên để tình trạng công ty Nhà nước làm ăn thua lỗ vẫn nhận được sự hỗ trợ từ bầu sữa ngân sách. Chỉ có chấm dứt các công ty Nhà nước không còn hợp thời, làm ăn thua lỗ, thì chúng ta mới có thể tiết kiệm ngân sách Nhà nước, cải thiện đời sống anh em công chức.

13/ CẮT GIẢM LỰC LƯỢNG CÔNG CHỨC HƯỞNG LƯƠNG HIỆN GIỜ LÀ LIỀU THUỐC BỔ CHO NGÂN SÁCH QUỐC GIA TƯƠNG LAI

Việc giảm tải cho các cơ chế, chính sách đãi ngộ công chức cán bộ về hưu, sẽ tạo ra thêm sinh khí cho ngân sách quốc gia về lâu về dài, vì chúng ta hiện đã gánh lên vai một khoản chi phí khổng lồ cho nhiều thế hệ công chức trước đây. Nếu tiếp tục để tình trạng phình to nhân sự Nhà nước hiện tại, sớm hay muộn thì trận đồ Ngân sách Nhà nước cũng sẽ vỡ.

14/ CHẤM DỨT TÌNH TRẠNG QUẢN LÝ CÔNG CHỒNG CHÉO, DỄ NẢY SINH TIÊU CỰC

Khi đơn giản hóa các quy trình, thủ tục, cần hướng đến việc hạn chế tình trạng chồng chéo thẩm quyền, vì điều này dễ dẫn đến tình trạng phát sinh tiêu cực, nhũng nhiễu của quan chức ở các cấp độ khác nhau. Khi không có môi trường thì tệ nạn tham nhũng cũng sẽ giảm bớt.

Cần quy trách nhiệm một cách cụ thể, độc lập, để những người đứng đầu Bộ, Ngành, có trách nhiệm với các quyết định của mình, kèm theo mức chế tài nghiêm khắc, sẽ làm họ chùn tay trước những vi phạm.

15/ TĂNG MỨC CHẾ TÀI VỚI CÁC TRƯỜNG HỢP THAM NHŨNG

Những bản án cho đại quan tham thời gian gần đây đã làm nức lòng nhân dân, nhưng vẫn chưa đủ. Nếu không thể tăng mức chế tài như số năm tù, án tử hình, tịch thu gia sản, sẽ khó làm các các quan chức tham nhũng chưa bị phát hiện chùng tay, ngừng tiếp tục nhũng nhiều người dân.

16/ ĐÀO TẠO ĐỘI NGŨ CÔNG CHỨC PHÒNG CHỐNG THAM NHŨNG HỌC HỎI, TIẾP THU MÔ HÌNH, KIẾN THỨC CỦA NƯỚC NGOÀI

Đảng và Chính phủ cần tạo điều kiện cho đội ngủ phòng và chống tham nhũng được tham quan, học hỏi các mô hình tiên tiến tại các quốc gia tiến bộ như Mỹ, Châu Âu, Singapore; để vững bước xây dựng một Nhà nước minh bạch, được dân tin, dân yêu.

Chống tham nhũng là một quá trình lâu dài và khắc nghiệt. Đây cũng là vấn đề lớn tại nhiều quốc gia khác trên thế giới, không chỉ Việt Nam. Nên những đề xuất bên trên chỉ là những tiền đề cơ bản cho mộ bức bản đồ lớn hơn trong công tác phòng và chống tham nhũng tại nước ta. Cuộc chiến này sẽ còn kéo dài dai dẳng, đòi hỏi các cán bộ quản lý liêm chính không được buông lơi tay súng chiến đấu với bè lũ quan tham.

2/7/2018

Nguyễn Minh Tuấn