Những ngày qua, dư luận xã hội rất bức xúc khi xuất hiện những bài báo về Công nghệ giáo dục của Giáo sư Hồ Ngọc Đại. Dư luận có lý do để giận dữ, vì giáo dục và chăm sóc sức khỏe là hai nhu cầu thiết yếu của xã hội, và là một trong những ưu tiên hàng đầu của gia đình.

Tuy nhiên, dưới góc nhìn của tôi, sự việc này chỉ là một triệu chứng của một căn bệnh tiềm ẩn lớn hơn của xã hội Việt Nam.

1/ NHU CẦU CỦA ĐỔI MỚI GIÁO DỤC

Thế giới đã thay đổi khá nhiều trong thời gian qua, tuy nhiên hệ thống giáo dục Việt Nam vẫn chưa có nhiều cải cách, thay đổi lớn. Những gì đúng từ cách đây 20 năm có thể đã lỗi thời trong thời đại hiện nay. Tuy nhiên, lý do vì sự trì trệ này là vì giáo dục và y tế là hai mảng gần như độc quyền của Nhà Nước, sự kiểm soát chặt chẽ bắt nguồn từ việc đáp ứng các nhu cầu cơ bản của người dân. Tuy nhiên điều đó cũng cản trở cho sự sáng tạo, đổi mới; tư duy nhiệm kỳ cũng chẳng khuyến khích người đứng đầu các tổ chức phụ trách liều lĩnh với những thử nghiệm, cải cách.

Ngay cả khi có những nỗ lực thay đổi, thì với thời gian nhiệm kỳ 5 năm, cũng khó có thể chứng kiến được những thành quả đạt được do công cuộc đổi mới.

Người Việt loay hoay vì chúng ta thiếu một Triết Lý Giáo Dục, và ngay cả những nét văn hóa lưu truyền lại trong các câu chuyện cổ tích Việt Nam, cũng cần phải được đặt dưới kính hiển vi để kiểm chứng xem có phù hợp với văn hóa dân tộc mà ta muốn hướng đến không. Những câu chuyện như Tấm nấu mắm Cám, hoặc thói khôn vặt trong chuyện cổ; với tầm ảnh hưởng của nó đến đầu óc non trẻ của các em và xa hơn là văn hóa đất nước, liệu có nên được tiếp tục giữ nguyên bản hay cần biến thể ? Nên nhớ ngay cả chuyện cổ Grimm cũng đã được biến tấu đi nhiều để trở nên gần gũi và dễ thương hơn; phiên bản gốc khá thô và ghê rợn.

Tôi thấy càng về sau này con nhỏ phải học nhiều quá, học còn nặng hơn các thế hệ trước. Thế hệ phụ huynh trẻ sau này cũng chứng kiến điều này, vì căn bệnh chạy theo thành tích của các trường và của cơ sở cấp tỉnh thành, mà đổ gánh nặng lên đầu lũ trẻ.

Mà thật ra cảnh này cũng không chỉ ở Việt Nam, mà ngay cả ở Singapore hay Trung Quốc thì văn hóa học để vươn lên trong cuộc sống cũng rất phổ biến; khi người lớn Châu Á vẫn tin rằng kết quả học tập quyết định cơ hội nghề nghiệp sau này.

Người dân mong mỏi có những cải tổ, thay đổi trong giáo dục, và họ không hài lòng với chất lượng và cách tổ chức giáo dục công hiện tại. Người dân cũng thông minh hơn trong thời đại Internet hiện nay, khi họ có thể trổ cửa sổ nhìn qua những nền giáo dục khác thì yêu cầu đối với nền giáo dục nước nhà cũng cao hơn.

2/ NIỀM TIN XÃ HỘI BỊ XÓI MÒN

Nên nhớ, người lớn ngày hôm nay là thành quả của chương trình giáo dục từ nhiều năm trước kết hợp với các ảnh hưởng của xã hội, hình thành nên văn hóa và cách suy nghĩ của đại bộ phận dân chúng hiện nay. Nếu có thể tóm tắt văn hóa tiếp nhận thông tin xã hội của cộng đồng cư dân mạng hiện nay, thì có thể như đoạn văn sau đây:

“Hắn vừa đi vừa chửi. Bao giờ cũng thế, cứ rượu xong là hắn chửi. Bắt đầu hắn chửi trời. Có hề gì? Trời có của riêng nhà nào? Rồi hắn chửi đời. Thế cũng chẳng sao: đời là tất cả nhưng chẳng là ai. Tức mình, hắn chửi ngay tất cả làng Vũ Đại. Nhưng cả làng Vũ Đại ai cũng nhủ: “Chắc nó trừ mình ra!”. Không ai lên tiếng cả. Tức thật! ờ! Thế này thì tức thật! Tức chết đi được mất! Đã thế, hắn phải chửi cha đứa nào không chửi nhau với hắn. Nhưng cũng không ai ra điều. Mẹ kiếp! Thế có phí rượu không? Thế thì có khổ hắn không? Không biết đứa chết mẹ nào lại đẻ ra thân hắn cho hắn khổ đến nông nỗi này? A ha! Phải đấy hắn cứ thế mà chửi, hắn cứ chửi đứa chết mẹ nào đẻ ra thân hắn, đẻ ra cái thằng Chí Phèo! Hắn nghiến răng vào mà chửi cái đứa đã đẻ ra Chí Phèo. Nhưng mà biết đứa nào đã đẻ ra Chí Phèo? Có mà trời biết! Hắn không biết, cả làng Vũ Đại cũng không ai biết… ”

Đoạn văn này quen không ? Chắc hẳn ai từng đi học cũng biết nó được trích ra từ tác phẩm Chí Phèo của nhà văn Nam Cao. Cư dân mạng hiện nay khá bức xúc với hiện trạng xã hội, nên dần dần bị “Chí Phèo hóa”, cứ hở ra cái gì cũng chửi, auto chửi, ngay cả về những việc mình không hiểu rõ.

Công bằng mà nói thì cũng có nhiều thứ phải chửi thật. Có những cái bất cập, không chửi không được. Tuy nhiên, có những cái chửi đúng, nhưng cũng có những cái chửi về những thứ mới, ta chưa hiểu rõ, sẽ rất nguy hại cho sự đổi mới, sáng tạo.

Cuộc sống ngày càng phức tạp, con người ngày càng dễ dàng tiếp cận với thông tin, kiến thức mới; tuy nhiên vô tình cho ta ảo tưởng rằng ta biết hết mọi thứ, hiểu hết mọi thứ; đó là một dạng “tri thức giả”. Cần hiểu rằng kiến thức là một đại dương mê mông, và không phải cái gì chúng ta biết cũng đồng nghĩa là chúng ta hiểu được điều đó. Vì vậy, cần thiết hơn bao giờ hết là cần những chuyên gia (specialist) để tiến hành nghiên cứu, và định hướng dư luận.

Điều này cũng khá khó ở môi trường Việt Nam, vì tình trạng bằng giả, tiến sĩ dỏm, chạy đua bằng cấp; khiến niềm tin của xã hội với công cuộc nghiên cứu ngày càng bị xói mòn. Ngay cả những người nghiên cứu khoa học chân chính cũng dễ bị đánh đồng với bọn lừa đảo, đặc biệt khi họ đưa ra những nhận định đi ngược với quan điểm của đám đông.

Để hình dung rõ hơn, có thể nhìn dưới góc độ doanh nghiệp hoặc cá nhân, có bao giờ bạn trải qua trường hợp khi bạn bị mất niềm tin của người khác, thì dù những việc sau này bạn làm đúng, cũng chẳng ai công nhận, và vẫn bị đánh đồng là làm điều sai?

Niềm tin rất quan trọng, nó định hình góc nhìn của con người về một sự vật; chứ bản chất sự vật không phải lúc nào cũng là quan trọng nhất.

3/ VAI TRÒ ĐỊNH HƯỚNG VÀ TÍNH CHÍNH TRỰC CỦA BÁO CHÍ

Căn nguyên câu chuyện của Công nghệ giáo dục của tiến sĩ Hồ Ngọc Đại là từ các bài báo khơi mào về vấn đề này, vì thật ra chương trình thử nghiệm giáo dục này đã được thực hiện từ 40 năm về trước.

Báo chí Việt Nam được xem là Quyền lực thứ 4 trong xã hội, và đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng dư luận. Từ trước thời đại của Internet và Facebook, đã rất quan trọng. Hiện giờ tuy vai trò của báo chí đã suy giảm khi mạng xã hội lên ngôi, nhưng báo chí vẫn là một nguồn thông tin quan trọng đối với đại đa số người dân.

Chất lượng của báo chí được quyết định rất nhiều từ tầng nhận thức và kinh nghiệm của người làm báo. Phóng viên từng là những người có kiến thức chuyên sâu trong một số lĩnh vực nhất định, và với đặc quyền được tiếp xúc với nhiều nguồn thông tin khác nhau, họ có thể tổng hợp thông tin để viết nên những bài báo giá trị. Tuy nhiên với tốc độ thay đổi chóng mặt của xã hội hiện nay, đòi hỏi thông tin phải luôn nóng, sốt, và đều đặn, phóng viên và nhà báo ngày càng phải chạy đua với thời gian, và viết những bài báo khi chưa có sự đầu tư nghiên cứu nghiêm túc.

Thông tin đôi khi chưa được kiểm chứng, và chưa có sự sàng lọc, được truyền tải với mục đích cung cấp thông tin, dễ tạo ra sự hiểu lầm của người đọc.

Ngoài ra, còn một hiện tượng xấu là vì chạy đua lượt xem, đôi khi phóng viên và biên tập cắt gọt câu chữ, giật tít câu view, dẫn đến người đọc cũng chỉ đọc tiêu đề và đọc tóm tắt, để rồi auto chửi. Sự hiểu lầm lan rộng với sự trợ lực của mạng xã hội như giọt dầu loang, làm đen kịt cả vùng nước biển; như tư duy càng ngày càng bôi bẩn của cư dân mạng.

Khá nhiều trường hợp các phát ngôn của nhân vật bị cắt bớt ngữ cảnh, cắt chữ; khiến cách hiểu khác đi hoàn toàn. Cần phải hiểu rằng mỗi câu nói trong ngữ cách khác nhau sẽ được diễn giải một cách khác nhau. Người đọc đã lười, thì trách nhiệm của nhà báo càng phải cao hơn trong việc chắc lọc thông tin và diễn giải một cách hiệu quả và chuẩn nhất.

4/ CHỐNG LẠI VÀ NGĂN CẢN SỰ SÁNG TẠO

Trong khoa học cũng như những lĩnh vực khác, sự sáng tạo và đổi mới chỉ đến từ những thí nghiệm và thử nghiệm xã hội. Không phải cái mới lúc nào cũng được chào đón. Khi Henry Ford sáng tạo ra xe hơi thì bị những người sử dụng xe ngựa kéo chửi bới, khi Tesla đưa ra những mô hình xe điện thì nhận sự hoài nghi của cộng đồng những chủ xe hơi sử dụng dầu.

Văn hóa phương Đông khác phương Tây, người Châu Á quen với sự ổn định, và chúng ta không thích những gì quá mới, quá đột phát. Sự khác biệt về văn hóa có lẽ là một trong những yếu tố then chốt quyết định sự khác biệt về nền văn minh giữa phương Đông và phương Tây, khi người phương Tây là chủ của đa phần các phát minh nhân loại. Hiện giờ các nước Châu Âu và Mỹ vẫn đi đầu về các nghiên cứu khoa học, phát minh mới; Châu Á vẫn bị hụt hơi trong việc chạy đua với các đồng nghiệp phương Tây.

Tôi nhớ trong một toạ đàm về khởi nghiệp, khi được hỏi về trào lưu kinh tế chia sẻ (mô hình như Uber và AirBnB) và sự lúng túng của hệ thống tư pháp, thì đã có một chuyên gia nhận định như sau “Luật pháp được tạo ra để xác định những trật tự vận hành của xã hội hiện nay, tuy nhiên startup khởi nghiệp là hướng đến những cải tiến, thay đổi cho tương lai; nên không thể khoác chiếc áo luật pháp hiện đại lên các công ty khởi nghiệp. Luật pháp cần phải thay đổi để thích nghi với những thay đổi của xã hội”. Hiểu nôm na như cách Singapore đưa ra những điều luật mới cho nền kinh tế chia sẻ, là một hình thức thích nghi với những cái mới.

Văn hóa chửi của người Việt Nam, đặc biệt khi không hiểu rõ vấn đề, rất nguy hiểm cho sự phát triển của những cái mới, những phát kiến và đổi mới sáng tạo. Kết hợp với văn hóa cứng đầu, kiên quyết bảo vệ quan điểm bản thân, dễ nảy sinh chia rẽ ngay cả trong quan hệ bạn bè, gia đình; giống như cách người ta thường nói “Người Việt Nam, trong chiến tranh, rất đoàn kết và yêu thương lẫn nhau. Nhưng trong thời bình thì không cần cả tác động từ bên ngoài, người Việt cũng tự đấu đá lẫn nhau”.

09/09/2018

Nguyễn Minh Tuấn