Trong cuộc đời của một người đi làm, có một một hiện tượng xã hội thường xảy ra, gọi là “Khủng Hoảng Tuổi Trung Niên” (Mid-life Crisis). Khái niệm này nói về sự hoang mang, bất định của một người trưởng thành trong lứa tuổi khoảng từ 45 đến 64. Giai đoạn này, họ đã có ít nhiều thành công trong sự nghiệp, vươn lên các vị trí quản lý, cũng ổn định và khá bận rộn với gia đình của mình. Trong quá trình bươn chải ngược xuôi kiếm sống, họ cũng thường tự đặt ra những câu hỏi cho bản thân như

“Liệu tôi sẽ cần phải phấn đấu cho những điều gì nữa? Tôi đang sống cho ai, vì điều gì? Liệu nếu ngày mai tôi mất đi thì đồng nghiệp, gia đình, hàng xóm, họ sẽ nhớ gì về tôi?”

Cuộc sống ngày càng hiện đại, con người ngày càng được tiếp cận với nhiều nguồn thông tin và kiến thức đa dạng, thì sự lo âu trên lại càng được “trẻ hoá”. Ngày hôm nay, các nhà xã hội học phương Tây đã định danh một hiện tương tương tự là “Khủng Hoảng 1/4 Cuộc Đời” (Quarter-life Crisis), xảy ra cho những người trong độ tuổi từ khoảng 20 đến 30. Họ có những mối quan tâm riêng khi vừa rời ghế nhà trường và hoang mang trước những lựa chọn về sự nghiệp, về các quyết định lớn lao của cuộc đời. Họ chưa được chuẩn bị kỹ để xử lý những vấn đề kiểu đó, cũng như chưa có ai nói cho họ biết về những khó khăn họ sẽ gặp phải.

Ở Việt Nam, việc định hướng nghề nghiệp là một vấn nạn nhức nhối đối với các học sinh cấp 3. Các em được tiếp xúc khá ít với thế giới thực tế bên ngoài, được sự chăm sóc và chở che quá lớn của các bậc cha mẹ và nhà trường. Nếu ở phương Tây, trẻ em từ nhỏ đã được làm quen với các việc nhỏ kiếm tiền như đi giao báo, bán xe nước nhanh, tạo cho họ sự tự tin và giao tiếp với cuộc sống; thì ở Việt Nam, tôi nhớ có một đợt, có một công ty chuyên về tư vấn, chuẩn bị cho học sinh du học nước ngoài, họ tổ chức cho các em đi thực tiễn tại một nhà hàng McDonald’s và vấp phải sự phản đối quyết liệt từ những người lớn, bị lên án là bóc lột sức lao động trẻ em. Tôi cảm thấy thật buồn với tư duy của một bộ phận bố mẹ người Việt.

Có thể hiểu dưới một lăng kính khác, là lứa những người làm cha làm mẹ hiện nay, họ sinh ra trong giai đoạn sau chiến tranh, cuộc sống rất khó khăn, họ đã từng lăn lộn, nếm trải cực nhọc, nên họ mong muốn mang đến những gì tốt đẹp nhất cho con mình, từ trường tốt đến những phương tiện vật chất. Biểu hiện xã hội này không chỉ ở Việt Nam mà còn diễn ra ở người láng giềnh Trung Quốc, khi chính sách 1 con khắc nghiệt đã sinh ra những đứa trẻ được nuông chiều thái quá, được chăm sóc từ không chỉ bố mẹ mà cả ông bà. Họ ích kỷ và yếu đuối.

Tôi cũng đã từng như vậy. Sinh ra là con một trong một gia đình công chức kiểu mẫu, tôi được gửi đến những trường tốt nhất, được tạo mọi điều kiện trong khả năng của gia đình trong việc học cũng như công việc sau này. May mắn khi tôi được tiếp xúc với các nền văn hoá phương Tây, thấy cách họ sống và dạy con, rất tự tin và độc lập. Tôi cũng kết hợp những quan sát đó với việc nghiên cứu, tìm hiểu về cách hình thành tính cách con người thông qua sách báo, Internet. Một trong những bước ngoặt lớn nhất của tôi là khi tôi được tham gia chương trình IPL, nơi đây tôi đã được học với những người thầy đáng kính và gặp những người trẻ đầy nhiệt huyết. Thế giới quan của tôi như được khai mở, đặc biệt khi tham gia các lớp huấn luyện về quản trị cuộc đời và lãnh đạo bản thân.

Sau đây là 7 bài học quan trọng tôi rút ra được từ việc học, đọc sách và áp dụng vào thực tế cuộc sống; được xác định là những quan niệm cơ bản của bản thân về cuộc đời và công việc:

Bài Học Thứ 1: Sống Ở Thế Chủ Động

Điều đầu tiên, bạn cần phải xác định rằng bạn là người chủ, người lèo lái chính của cuộc đời bạn. Không phải cha mẹ hay thầy cô là người đưa ra những quyết định trong cuộc sống thay bạn, bạn phải là người phụ trách chính về điều đó. Thay vì để cuộc đời xô đẩy và bạn bị cuốn theo công việc, học hành (tôi tin là có khá nhiều người trưởng thành gặp trường hợp tương tự),bạn hoàn toàn có thể xác định mục tiêu (trong công việc và cuộc sống) của mình là gì để lên kế hoạch cụ thể, chủ động biến nó thành hiện thực.

Nếu bạn vẫn còn nghi ngờ về bản thân, về gia cảnh của mình, hãy nghĩ về những người tỷ phú hàng đầu thế giới hiện tay, một phần lớn trong số họ là đi lên từ hai bàn tay trắng. Họ thậm chí còn có xuất phát điểm thấp hơn chúng ta, tuy nhiên với sự kiên trì, ham học hỏi, cộng với một chút may mắn, họ đã có thành công rực rỡ ngày hôm nay.

Lão Tử cũng từng nói:

Hãy cẩn thận với những Suy Nghĩ của mình, vì chúng sẽ thành Lời Nói

Hãy cẩn trọng Lời Nói của mình, vì chúng sẽ thành Hành Động

Hành Động sẽ thành Thói Quen, Thói Quen sẽ thành Tính Cách

Và Tính Cách sẽ dẫn đường đến Số Phận của bạn

Từ kinh nghiệm bản thân, khi tôi đặt mình vào tâm thức đó, tôi bỗng cảm thấy mọi việc trở nên dễ dàng hơn, và những khó khăn không làm tôi chùn bước. Tôi mạnh dạn dấn thân vào các hoạt động, vì tôi biết mình chịu trách nhiệm chính với những may mắn, thành công, và sự mãn nguyện khi đạt được mục tiêu đề ra.

Những con người sống ỷ lại, thụ động, thường không được coi trọng và đánh giá cao trong môi trường công việc. 

Đừng bao giờ nói rằng “Nếu tôi là cô A hay anh B, với điều kiện đầy đủ như vậy, tôi cũng sẽ làm được”. Bạn không được lựa chọn những cây bài trên tay, nhưng bạn luôn có thể lựa chọn cách đánh chúng (Randy Paul – Bài Giảng Cuối Cùng).

Bài Học Thứ 2: Hãy Luôn Đặt Ra Những Mục Tiêu Cụ Thể Trước Khi Bắt Tay Vào Việc

Trong cuốn sách “7 Thói Quen Hiệu Quả” của tác giả Stephen R. Covey, ông cũng có nhắc đến thói quen thứ 2 chính là “Luôn luôn bắt đầu với một kết thúc rõ ràng được hình dung trong đầu”. Ông đặt ra một viễn cảnh là khi bạn chết đi, bạn sẽ mong muốn được nghe những người xung quanh, gia đình sẽ nói những điều gì về mình. Liệu mình có phải là một ông bố/bà mẹ tốt ? Liệu mình đã là một thành viên xuất sắc trong công ty?

Khi bạn không xác định được cái đích bạn muốn đến, thì con đường nào bạn đi cũng thế thôi. Cuộc sống vốn dĩ phức tạp với nhiều lựa chọn, nếu bạn không có ý chí kiên định, không dám đưa ra những quyết định lớn được quy chiếu theo mục tiêu cuộc đời, bạn sẽ mãi bị lôi kéo theo tác động ngoại vi chứ không phải là người cầm cương chính thức. Việc đặt ra mục tiêu cụ thể, rõ ràng, cũng góp phần trong việc sống, làm việc ở thế chủ động trong Bài học thứ 1.

Có thể lấy ví dụ là nếu bạn xác định muốn để dành được một khoản tiền lớn trong vài tháng tới, thì bạn từ bây giờ phải chủ động từ chối tham gia các cuộc hẹn, các cuộc ăn nhậu với bạn bè. Tôi đã thử và thấy rất khó, khi bạn bè liên tục rủ rê đi chơi, đi cafe, đi nhậu. Vừa tốn tiền vừa tốn thời gian. Ở Việt Nam có khá nhiều cám dỗ, sẽ là những tác động kéo bạn đi xa khỏi lộ trình định sẵn và bị cuốn theo những việc phát sinh bất ngờ, không lường trước được.

Có ai đó đã từng nói “Một kế hoạch thì chỉ đáng 3 xu, nhưng việc lên kế hoạch thì là vô giá”. Kế hoạch hoàn thành mục tiêu của bạn có thể sẽ gặp trắc trở, có thể bạn sẽ phải có những điều chỉnh, thay đổi theo tình hình thực tế, nhưng điều đó không có nghĩa bạn cho phép bản thân sống và làm việc không có mục tiêu, không có kế hoạch.

Bài Học Thứ 3: Bất Chấp

Khi bạn còn trẻ, chưa thành công, chưa có kinh nghiệm, mọi người sẽ luôn đưa ra lời khuyên và muốn bạn làm theo ý họ. “Em không nên làm theo cách này, phải làm theo cách của thầy thì mới ra kết quả đúng…” “Ba mẹ muốn con đi theo ngành Y vì cả họ nhà ta đều làm trong ngành này, sau này con ra trường sẽ dễ xin việc….”.

Đã có bao nhiêu học sinh cấp 3 chọn trường theo ý muốn của gia đình? Đã có bao nhiêu cử nhân thất nghiệp sau khi ra trường và bắt buộc phải làm những công việc không đúng với chuyên môn của mình? Và bạn có biết có rất nhiều người đi làm nhưng luôn băn khoăn liệu công việc hiện tại có đúng là thứ mình thích làm, để mình dồn hết nhiệt huyết, đam mê theo đuổi?

Ignore everybody (Hãy mặc kệ mọi người đi). Họ không ở trong hoàn cảnh của chúng ta, họ không trải qua những việc chúng ta từng trải qua, họ càng không có cùng nỗi đam mê với bản thân mình. Vậy tại sao chúng ta lại để những lời khuyên của họ làm lung lạc tinh thần, khiến ta phải miễn cưỡng làm theo.

Thông thường, những ý tưởng sáng tạo luôn đi ngược với định kiến của đám đông, nếu không thì lịch sử đã đầy những thiên tài và khoa học gia lỗi lạc. Ai cũng cười nhạo Steve Jobs khi ông tưởng tượng ra viễn cảnh mỗi gia đình người Mỹ có một chiếc máy tính để bàn trong nhà, còn hãng điện tử IBM hùng mạnh lúc bấy giờ chỉ tập trung nghiên cứu những mô hình máy tính cỡ lớn, chủ yếu sử dụng trong những công ty lớn, vì họ lý giải rằng chi phí đầu tư quá lớn so với thu nhập trung bình của người dân bình thường. Hãy nhìn vào hiện tại, để biết ai đúng ai sai.

Sự khác biệt giữa thiên tài và người bình thường, đó là trí tưởng tượng và sự kiên định với ước mơ, mục tiêu của bản thân. Khả năng bạn là thiên tài xuất chúng hay là một gã ngốc chỉ là 50/50.

Bài Học Thứ 4: Vật Chất Chỉ Là Phù Du

Tôi đã gặp những người rất giàu, nhưng họ không hạnh phúc. Họ có tất cả, nhưng họ vẫn cảm thấy cuộc đời mình thiếu vắng một điều gì đó. Tôi mạo muội cho rằng hạnh phúc của đời người là có một thứ để hướng tới, một mục tiêu để theo đuổi; và hạnh phúc là nằm trong quá trình phấn đấu để đến với điều đó. Bạn đã bao giờ trải qua cảm giác bạn cố gắng làm việc, tích góp, để mua một chiếc điện thoại đắt tiền; rồi một ngày bạn cũng có được nó, nhưng cảm giác hào hứng khi bóc lớp vỏ hộp và khám phá những chức năng hiện đại dần dần trôi tuột đi chỉ sau vài ngày?

Tôi cho rằng, hạnh phúc là mục tiêu lớn nhất và cuối cùng của đời người. Và tôi tin rằng, hạnh phúc không nhất thiết nằm ở những thứ vật chất xung quanh ta. Trong cuốn sách “Những Giả Thuyết Về Hạnh Phúc” (Happiness Hypothesis), tác giả Jonathan Haidt, một nhà tâm lý xã hội học nổi tiếng, đã thực hiện những thí nghiệm và đưa ra kết luận rằng hạnh phúc có thể dễ dàng đạt được và sẽ có giá trị bền vững hơn thông qua những trải nghiệm, ví dụ như một chuyến đi du lịch xa với bạn bè, một bữa ăn tối ấm cúng với gia đình và họ hàng, v.v…

Nhà nghiên cứu Robert Waldinger, thông qua cuộc khảo nghiệm kéo dài 75 năm về sự phát triển của con người, cũng kết luận rằng yếu tố tiên quyết của một cuộc sống tươi đẹp là mối quan hệ bền vững với bạn bè, người thân, và những người xung quanh. Không có bất kỳ một vật chất nào, dù quý giá đến đâu, có thể mang đến hạnh phúc bền vững.

Cuộc sống ngày càng thay đổi chóng mặt, những giá trị vật chất cũng lên xuống thất thường, nảy sinh ra những trào lưu như thức ăn nhanh (fast food), thời trang nhanh (fast fashion), rồi tiền điện tử dao động về giá trị liên tục; thì liệu chúng ta đánh đổi quá nhiều thứ để đạt đến vinh hoa phú quý, liệu có đáng không? Liệu khi chúng ta hấp hối trên giường bệnh, chúng ta có mang theo được những của cải thu vén được?

Tôi có đọc được một câu chuyện được lan truyền mạnh mẽ trên mạng xã hội LinkedIn, từ một nhà tuyển dụng khi anh ta tìm kiếm một ứng viên phù hợp cho công việc cần tuyển, anh phỏng vấn và rất ưng ý với một ứng viên, tuy nhiên nhận được sự từ chối phũ phàng của người này. Lý do ứng viên đưa ra là “Tôi đã gần lên đến đỉnh” (I am almost at the top). Nhà tuyển dụng rất bất ngờ, vì theo những thông tin ông ta thu thập được, ứng viên chỉ là một quản lý cấp trung bình thường, chưa thể nào so sánh với các vị trí cấp cao nhất. Vậy tại sao anh ta nói vậy? Sau một thời gian gặng hỏi, thì chuyên gia tuyển dụng mới biết rằng anh chàng đang rất hạnh phúc với công việc hiện tại, được đồng nghiệp và cấp trên tin yêu và làm đúng công việc anh ta yêu thích; quan trọng nhất là anh chưa bao giờ phải bỏ lỡ những thời khắc quý giá bên gia đình. Vị trí mới sẽ không đảm bảo cho anh ta được những điều đó, và đó là lý do chính anh từ chối công việc. Đối với anh, hoàn cảnh hiện tại đã là “Top” rồi.

 

Kể một câu chuyện khác, Tỷ phú Thane Chiquino Scarpa của xứ sở Brazil từng làm chấn động dư luận xã hội với một màn chơi ngông khi ông đem chôn chiếc xe hơi siêu sang Bentley xuống mộ. Khi mọi người chỉ trích ông, ông chỉ từ tốn trả lời “Các bạn la mắng tôi khi chơi ngông, hoang phí chôn chiếc xe đắt tiền; vậy bạn có biết khi bạn chết đi, những cơ quan nội tạng của bạn sẽ mang lại bao nhiêu hy vọng cho những bệnh nhân được ghép tạng không? Điều đó còn giá trị hơn chiếc xe này nhiều lần”. Hoá ra đây chỉ là chiêu trò của ông để quảng bá cho Tuần Lễ Cổ Động Hiến Nội Tạng tại đất nước này. Tuy nhiên, câu chuyện cũng làm chúng ta giật mình, suy nghĩ về sự phù phiếm của vật chất và những giá trị tinh thần lớn lao mà chúng ta tạo ra từ những việc làm rất nhỏ cho những người đang cần sự giúp đỡ. Điều đó mới là hạnh phúc đích thực.

Bài Học Thứ 5: Chức Danh Không Quan Trọng Bằng Giá Trị Công Việc Bạn Mang Lại

Một trong những quan tâm của những người trẻ khi bắt đầu đi làm, đó là chúng ta luôn muốn vươn lên các vị trí quản lý, vì oai hơn và thu nhập cao hơn. Điều đó ám ảnh chúng ta đến mức làm việc quên ăn quên ngủ, đôi khi phải đấu đá để leo lên. Tuy nhiên, điều đó cũng không phải luôn luôn đúng.

Từng làm việc trong các tập đoàn và cũng tự mình kinh doanh, tôi thấy rằng chức danh là một khái niệm khá phù phiếm. Ngày hôm nay còn là Chủ tịch tập đoàn, hôm sau đã có thể bị đuổi vì bê bối tiền bạc, tình dục, v.v… Người ở vị trí càng cao thì áp lực càng lớn, họ có thể nhìn không nhiều việc nhưng chỉ một sai sót nhỏ cũng có thể ra đi bất kỳ lúc nào.

Ngược lại, có một khái niệm là “Nhà lãnh đạo không chức danh”, đó là khi bạn thể hiện những đặc tính của người lãnh đạo trong từng công việc và dự án mình được giao, bạn tạo ra sự tin tưởng từ tập thể, và đồng nghiệp sẽ nghe theo những hướng dẫn của bạn vì họ tin vào kiến thức và kinh nghiệm của bạn. Niềm tin, đó mới là nền tảng của lãnh đạo, vì khi mọi người xung quanh quay lưng thì bạn dù có khoác lên mình chiếc áo quản lý cũng chẳng có ý nghĩa gì, vì có ai muốn nghe bạn đâu.

Bài Học Thứ 6: Cứ Làm Tới Đi

Đừng bao giờ để hoàn cảnh hiện tại trói buộc bạn, ngăn cản bạn vươn lên những tầm cao mới. Nếu bạn mãi hài lòng trong chiếc lồng hiện tại, tiếp tục làm những việc bạn vẫn thường làm, thì chẳng bao giờ bạn có thể học được những gì mới, để bạn có thể dấn thân làm những việc lớn lao. Nếu bạn không biết, hãy tự tìm tòi để làm. Dù thành công hay thất bại, thì bạn cũng học hỏi được nhiều điều.

Trong giới startup, cũng có câu “Fake It til’ You Make It” (Đại ý là khi startup của bạn còn non trẻ thì cứ giả bộ là nó lớn đi, vì khi chính bạn không tin vào chính mình thì làm sao đối tác, nhà đầu tư có thể tin bạn được).

Bài Học Thứ 7: Học Hỏi Có Chọn Lọc

Luôn biết hoài nghi về tất cả những gì bạn được chỉ dạy. Đừng hiểu lầm tôi, tôi không có ý nói bạn phải bỏ ngoài tai tất cả những lời khuyên. Bất kỳ người thành công nào, khi được phỏng vấn, đều ghi nhận đóng góp to lớn từ người mentor (người cố vấn) của mình. Mentor là người cho những lời khuyên quý báu, rút tỉa từ kinh nghiệm và kiến thức cá nhân, để giúp bạn tốt hơn.

Tuy nhiên, không phải cái gì họ biết cũng đúng. Có thể nó chỉ đúng trong những hoàn cảnh nhất định, việc bạn máy móc áp dụng chỉ tổ chuốc lấy thất bại. Điều cuối cùng quan trọng nhất, vẫn là bạn phải tự thân vận động, phải biết chắt lọc, ngẫm nghĩ về những thông tin, kiến thức mình thâu nạp, để hình thành tri thức cho bản thân. Suy nghĩ có chiều sâu (Critical Thinking) là một kỹ năng quan trọng của người thành đạt.

Hãy luôn tin vào những điều tốt đẹp đang chờ bạn ở phía trước. Vì sau một đêm dài luôn là ánh dương chói lọi.

30/5/2018

Johnny Tuan Nguyen

P/S: Sau khi tôi viết xong bài viết này, thì bị mất mạng, cứ ngỡ là công sức viết bài mất sạch, ai ngờ hệ thống vẫn lưu lại một bản nháp. Cảm xúc đúng như là đi tàu lượn, đang hưng phấn viết bài xong thì rơi tõm xuống buồn bã vì mất bài, rồi lại vụt lên đầy hy vọng. Hạnh phúc đơn giản là thế thôi.