Viết một chút cho những người thương.

Từng tham gia khởi nghiệp mảng công nghệ và truyền thống, đam mê công nghệ, kinh qua làm công và làm chủ, mình theo dõi và học hỏi được khá nhiều từ thế hệ khởi nghiệp hiện đại (riêng trong mảng công nghệ, nếu nói những nhân vật phổ biến, thì có thể xem Steve Jobs và Bill Gates là thế hệ đầu, sau đó đến Mark Zuckerberg và bộ đôi nhà Google, còn thế hệ mới nhất có Travis nhà Uber, Elon nhiều nhà nhưng chủ yếu là Tesla, Elizabeth với scandal Theranos, v.v…)

Nhớ thời đầu đọc twenty.vn ; sau đó là TechInAsia, và đọc khá nhiều hồi ký, tiểu sử, sách viết về khởi nghiệp công nghệ.

Đầu tiên cần phân biệt giữa hai khái niệm hay bị sử dụng tréo nhau, là entrepreneur và tech startup. Entrepreneur là khởi nghiệp gia, khởi đầu một doanh nghiệp mới, và thường trong mảng truyền thống. Startup là công ty mới thành lập, làm một điều gì đó khác lạ với truyền thống. SMEs (Small & Medium Enterprises) là doanh nghiệp vừa và nhỏ mảng truyền thống. Tech startup như Facebook với Google chủ yếu trên nền tảng công nghệ, và có đặc trưng là trở thành khổng lồ trong thời gian khá ngắn.


Đầu tiên phải nói đến anh Travis, mặc dù bây giờ anh đã bị đuổi khỏi vị trí CEO của Uber giống như SJ bị đuổi khỏi Apple ngày xưa, nhưng mình rất được truyền cảm hứng từ anh Travis. Anh là một người cực kỳ thông minh, ý tưởng làm Uber tuy vẫn đang bị nghi vấn là lấy từ một startup khác, nhưng trong giới startup thì khả năng thực hiện (Execution) mới là ưu tiên hàng đầu.

Quan trọng hơn, Travis ở Uber giống như SJ ở Apple vậy, anh là linh hồn và người truyền cảm hứng cho thương hiệu. Anh được ca ngợi khi là người đi tiên phong cho nền kinh tế chia sẻ, vì từ Uber đã hình thành một hệ sinh thái có mô hình kinh doanh (Business Model) tương tự, thậm chí ngày xưa khi mình đi elevator pitch, khi người ta hỏi em làm gì, mình chỉ trả lời, em muốn thành “Uber của mảng X”. Những thiên tài trong giảng đường danh dự của giới công nghệ thường là người đi tiên phong khai phá một lĩnh vực mới, ví dụ anh Satoshi ẩn danh có thể xem là người hùng tạo ra Bitcoin, khái niệm blockchain và thị trường tiền ảo (crytocurrency) với tiềm năng siêu lớn. Anh Travis được ca ngợi cũng vì điều tương tự.

Ngày Uber nghênh ngang tung hoành khắp thế giới, báo chí truyền thông ca ngợi anh, rồi nhà đầu tư thi nhau đổ tiền vào, vì sợ lỡ chuyến tàu cuối; Uber với ngân sách khổng lồ tiến chiếm ra toàn thế giới, đạt tốc độ tăng trưởng kỷ lục mà ngay cả Facebook, Google cũng phải dè chừng; thật ra Uber cũng có thể đứng vào hàng ngũ của các Facebook, Google, Amazon rồi; vì tầm cỡ công ty và sự sáng tạo đóng góp cho lịch sử nhân loại. Tuy nhiên, việc Uber không lường trước được là copycat ra nhiều quá, mỗi thị trường cũng có vài công ty, tiền phải rải ra đánh Đông dẹp Bắc. Nếu như trong chiến thuật học được từ Tam Quốc Chí thì chia binh đi đánh tứ phương kiểu đó rất hại, công ty phát triển quá nóng để bắt kịp tiềm năng đòi hỏi của quỹ đầu tư, văn hóa công ty cho dù thiên tài cũng khó xây dựng trong mấy năm ngắn ngủi, nhân viên cũng bị áp lực quá cao nên ra vô liên tục (vụ này thì các công ty con của Rocket Internet với tốc độ xuất hiện và biến mất nhanh như Rocket chắc hiểu khá rõ), thêm vì hoạt động lai giữa công nghệ và thị trường thực tế nên có khá nhiều rủi ro và nhiều tai tiếng trong vận hành. Thật sự là thiên tài như Travis cũng khó kiểm soát hết nổi, có thể thấy anh là thiên tài về marketing nhưng vì thiếu yếu tố thiên thời địa lợi nhân hòa nên anh bị đá khỏi ghế CEO, tính tình của anh cũng là thiên tài như SJ nên khá đồng bóng, người thương cũng nhiều mà người ghét cũng không ít. Nhân vật sau đó được mời về làm CEO của Uber là Dara Khosrowshahi (từng là CEO của Expedia) thì thuộc tuýp quản lý chuyên nghiệp hơn, không hẳn là giới startup thuần, có thể hiểu như Sheryl Sandberg nhà Facebook hoặc Tim Cook của Apple, dễ làm hài lòng nhà đầu tư hơn. Đặc tính của những nhân sự quản lý chuyên nghiệp là họ trầm tính hơn, được đào tạo bài bản, có tầm nhìn chiến lược, tuy nhiên họ không có gene khùng như startup founder. Ưu thế của họ là có thể xây dựng một tập đoàn ổn định, hùng mạnh; cũng là thứ Uber cần vào lúc này.

Giờ thì Uber đã không còn hung hăng và kiêu ngạo như trước, thay vì đánh nhau u đầu bể trán thì chuyển qua đi M&A (Mua bán & Sát nhập), ví dụ như bán Uber China cho Didi Chuxing, chuyển nhượng cổ phần với Grab để nhường thị trường Đông Nam Á. Thật ra nhìn sơ đồ sở hữu của các công ty công nghệ mảng vận chuyển như Uber với Grab cũng dễ bị nổ não lắm, giống mô hình các công ty Nhật Bản, đúng là có bóng dáng của quỹ đầu tư của tỷ phú Nhật Masayoshi Son.

Elon Musk – 2/22/2015 – Los Angeles, CA – VANITY FAIR OSCAR PARTY 2015 – Red Carpet Arrivals held at Wallis Annenberg Center for the . Photo Credit: Billy Farrell/BFAnyc *** Please Use Credit from Credit Field ***

Anh Elon Musk thì có giai đoạn trầm lắng hơn anh Travis, vì mảng anh Elon làm là xe điện công nghệ, đòi hỏi đầu tư nghiên cứu & phát triển (R&D) nhiều hơn các công ty thuần công nghệ. Anh Elon cũng bị dính “hiệu ứng thiên tài”, quá giỏi và khá kiêu ngạo. Anh có khả năng đọc sách mà làm thành công ty tên lửa SpaceX thì cũng biết tầm cỡ kiểu nào rồi.

Vì là thiên tài nên anh giỏi quá, mà anh lại có khả năng làm, nên ảnh cho ra hàng loạt công ty như SpaceX, Tesla, rồi SolarCity. Kỹ năng xoay tiền của ảnh từ nhà đầu tư cũng thiên tài, nhiều lúc tưởng đường cùng, sắp chết, mà ảnh cũng xoay chuyển càn khôn được. Tuy nhiên, đi đêm lắm cũng có ngày gặp ma, thường đàn ông chết, đa phần một là vì gái, hai là vì tiền. Nếu anh Travis chết vì văn hóa công ty mang tiếng ăn hiếp phụ nữ thì anh Elon chết vì áp lực tiền quá lớn. Dù ảnh thiên tài nhưng chạy song song mấy công ty vậy sao mà có đủ beauty sleep 7 tiếng một tối, mất ngủ mà thông minh thì dễ bị điên lắm.

Số phận của anh Elon những ngày này như chỉ mành treo chuông, không khéo ảnh cũng bị đá khỏi vị trí CEO luôn, tuy nhiên Tesla thì vẫn phải tồn tại vì thực tế họ có sản phẩm thật, có thương hiệu, và một đống tiền của nhà đầu tư. Cùng lắm bán thân cho một công ty lớn khác thôi, ví dụ Apple chẳng hạn. Sản phẩm của Tesla thật sự là một phát kiến lớn của nhân loại, giống như Henry Ford sáng tạo ra xe hơi vậy. Nó sẽ là tương lai, tuy nhiên sẽ vẫn còn phát triển dài dài trước khi tiêu diệt các loại xe hơi chạy bằng xăng và cả ngành công nghiệp dầu mỏ khổng lồ, là xương sống của nhiều quốc gia độc tài.

Dầu mỏ tàn hại môi trường, nên các nước hiện đại và tân tiến đã dần chuyển sang các loại năng lượng thay thế khác. Ví dụ ở Châu Âu có năng lượng gió, mặt trời, v.v… nên Tesla đã định hình một xu hướng mới, thúc đẩy các công ty xe hơi khác thay đổi và thích nghi, giới thiệu các mẫu xe điện. SolarCity cũng ra đời nhằm hoàn thiện chuỗi giá trị của sản phẩm chạy bằng điện này, vì nếu không có trạm bơm điện thì xe điện mất giá trị.

Mục tiêu cao cả và cao xa quá, tiếc là không biết anh Elon có còn ở đó để nhìn thấy cảnh này không.

Dù là thiên tài thì vẫn cần yếu tố thiên thời địa lợi nhân hoà, gặp lúc kinh tế thế giới khủng hoảng thì dòng tiền nhà đầu tư cũng đem trú ẩn hết, lúc đó thì Tesla cũng phải thay đổi chiến lược theo hướng an toàn hơn. Mạng lưới sở hữu chéo qua lại giữa các công ty con của Elon cũng khá phức tạp, gỡ hết đống đó cũng mệt. SpaceX thật ra hoàn toàn có thể xem là một công ty riêng có tiềm năng đúng nghĩa, nhưng so với công ty Blue Origin của Jeff Bezos thì hơi khó vì anh Jeff có quá nhiều tiền, có thể nuôi công ty này R&D khá dài đến ngày thành công. Elon không có nhiều tiền như vậy ngoại trừ có thể thương mại hóa các chuyến bay ra ngoài không gian, mà nếu cái đó dễ làm thì người ta đã làm lâu rồi.

Giờ chỉ mong Elon được ngủ đủ giờ sau bao muộn phiền để tiếp tục lèo lái Tesla đến thành công.

Bên mảng công nghệ sinh học thì Elizabeth Holmes cũng nổi tiếng không kém hai nhân vật trên. Cũng kiểu thông minh, thiên tài, đầy sức hấp dẫn không thua Travis, Elon, SJ, nhưng Elizabeth không có cái kết có hậu lắm. Công ty Theranos của cô bị tố lừa đảo, sản phẩm khoe ra cho công chúng và nhà đầu tư cũng bị tố lừa đảo về quá trình ứng dụng. Thật ra làm startup về công nghệ sinh học đặc biệt khó khăn, vì nó liên quan đến mạng người. Lại bị FDA của Mỹ kiểm soát gắt gao, có thể thấy đa phần những sản phẩm lớn trong mảng này đến từ các công ty khổng lồ của ngành, họ có ngân sách để R&D trong nhiều năm, và sẵn sàng cho những thất bại khổng lồ cũng như chiến thắng khổng lồ. Rất khó khăn để thay đổi thực tại của ngành.

Tất cả những nhân vật ở trên sẽ đi vào lịch sử của ngành khởi nghiệp công nghệ thế giới, còn đúng sai thì hãy để hậu nhân phán xét. Ít nhất họ đã tạo ra những sản phẩm được rộng rãi nhiều người biết đến, tránh được số phận bi thảm của hàng triệu startup founder khác trên toàn thế giới (trong đó có mình).

Còn tại sao mình có nhắc đến Steve Jobs trong tiêu đề bài viết, vì mình thấy có sự tương đồng của Steve, Elon, Travis, Elizabeth: siêu giỏi, siêu liều, thiên tài tiếp thị, truyền cảm hứng khởi nghiệp, là linh hồn và nguồn cảm hứng cho thương hiệu và công ty, tính tình hơi quái dị và đồng bóng. Có lẽ thiên tài ai cũng vậy.

20/08/2018

Nguyễn Minh Tuấn

P/S 1: Bài viết không nhắc đến Brian Chesky của AirBnB vì hiền lành dễ thương quá, còn Jeff Bezos của Amazon thì là con buôn dựa trên công nghệ, khôn ngoan khó tưởng nhưng ẩn mình trong bóng râm rộng lớn của rừng rậm Amazon.

P/S 2: Nhận xét của người đọc “Travis và Elizabeth Holmes đều là những người vô đạo đức, thậm chí Elizabeth Holmes là 1 kẻ lừa đảo hoàn toàn, ko hiểu bạn học được gì từ bà này.”

Câu trả lời:

Trước khi đưa ra nhận định, chúng ta hãy trả lời một số câu hỏi:

1/ Bạn là người tin vào khái niệm đạo đức trong cuộc sống luôn là đen và trắng ? hay có cả những khoảng xám ở giữa ?

2/ Đạo đức là gì ? và khái niệm giữa đạo đức và vô đạo đức là gì ?

3/ Những điều chúng ta biết về Travis và Elizabeth qua lăng kính truyền thông và sách vở, liệu điều đó có hoàn toàn khách quan và đúng ?

4/ Điều gì khiến bạn nhận định Travis là kẻ vô đạo đức ? Nếu so với Mark Zuckerberg và SJ qua tiểu sử của họ và những năm tháng đầu lập nghiệp, thì liệu lằn ranh vô đạo đức có còn rõ ràng ?

5/ Bạn có tin và nghĩ rằng trong giới khởi nghiệp và đầu tư mạo hiểm, tất cả đều luôn luôn chính trực ?

6/ Bạn có nghĩ rằng nếu SJ sinh vào thời này, khi Internet khiến thông tin ngày càng minh bạch và dễ dàng lan rộng, khi những khái niệm nữ quyền, bảo vệ quyền lợi của người lao động, thì thái độ và hành vi của ông sẽ không bị lên án như Travis và Elon ?

7/ Bạn có nghĩ rằng khi bạn thành công và khi bạn thất bại thì lăng kính đạo đức của người ngoài về bạn sẽ khác nhau ? Hay khi bạn thành công thì người đời sẽ chép miệng cho qua “Thiên tài nó vậy”.

8/ Bạn có nghĩ người vô đạo đức thời trẻ sẽ thành biểu tượng đạo đức khi trưởng thành hơn ?

9/ Liệu rằng Travis cũng sẽ có ngày trở lại huy hoàng như SJ ở Apple ?

10/ Bạn có nghĩ tất cả những startup founder trong những ngày đầu chật vật khởi nghiệp cũng đều có lúc phải sử dụng những chiêu trò giữa lằn ranh mong manh của đạo đức và vô đạo đức ?

11/ Khi Elizabeth khởi nghiệp lúc cô ta còn trẻ, bạn có nghĩ lúc cô ta bắt đầu, cô ta đã có ý định lừa đảo nhà đầu tư ?

12/ Giữa một startup founder launch sản phẩm thất bại và đóng cửa công ty, làm mất tiền nhà đầu tư; và trường hợp của Elizabeth và Theranos, có gì khác nhau ?

13/ Mảng khởi nghiệp công nghệ sinh học là vậy, rủi ro cực cao, thậm chí khả năng “được ăn cả, ngã về không” còn cao hơn cả startup công nghệ. Vì vậy các nghiên cứu mảng này thường nằm trong lab của các trường Đại học và các công ty dược khổng lồ ?

14/ Nhà đầu tư mạo hiểm mảng công nghệ sinh học đã biết rõ từ đầu là nếu thất bại thì mất tất cả, và nếu thành công thì cũng thành công cực lớn ?

15/ Giả dụ, nếu Elizabeth phát triển sản phẩm của Theranos thành công, thì chúng ta sẽ vinh danh cô là khởi nghiệp thành công, thay đổi bộ mặt của ngành xét nghiệm máu, và sản phẩm Theranos được đăng ký bản quyền sẽ gần như độc quyền và có giá trị siêu khủng, được phản ánh trong giá trị tiềm năng của công ty được định giá bởi nhà đầu tư ?

16/ Điều Elizabeth muốn làm có ý nghĩa cực kỳ lớn với nền y khoa hiện đại, có thể cách mạng hóa quy trình xét nghiệm máu và mang lại tiện ích cho người bệnh. Nó cũng là đòn tấn công trực tiếp vào thế độc quyền của các công ty dược khổng lồ, rằng các công ty độc lập cũng có khả năng phát triển công nghệ và sản phẩm riêng ?

17/ Rõ ràng từ đầu Elizabeth đã có những bằng chứng nhất định là việc này có thể thực hiện được, và cô ta đã chứng minh được với những nhà đầu tư về tính khả thi của sản phẩm. Nhà đầu tư cũng không phải quá ngu dốt để hết lớp này đến lớp khác đầu tư vào Theranos ?

18/ What if (giả dụ) rằng chỉ cần Theranos tiếp tục nghiên cứu, họ sẽ phát triển thành công sản phẩm ? họ chỉ còn cách một chút nữa là đến thành công ? họ chỉ cần có thêm tiền đầu tư để tiếp tục công tác nghiên cứu và phát triển sản phẩm ? what if việc họ giả quy trình xét nghiệm không bị phát hiện quá sớm và làm gián đoạn sự tồn tại của công ty trước khi sản phẩm thành hình ?

19/ Sản phẩm công nghệ sinh học khác với quy trình phát triển sản phẩm công nghệ thông thường, đối với trường hợp thứ 2 có thể thử thị trường và chuyển hướng ngay khi không thành công; còn sản phẩm sinh học thì quá trình khám phá khoa học và đẩy xa hơn nữa biên giới của khoa học là rất dài và tốn kém thời gian, tiền bạc, công sức; nhưng khi bạn phát triển thành công rồi thì cứ ngồi không mà hưởng, các hãng dược và người bệnh sẽ tự động đến gõ cửa công ty của bạn.

20/ Trường hợp của Theranos khác với Ponzi scheme của Marc Benioff. Marc vay tiền người sau trả lãi cho người trước, xoay vòng tiền, nhưng không thật sự tạo ra giá trị. Theranos vẫn có nghiên cứu, chỉ có điều chưa thành công. Những tri thức đạt được trong quá trình này vẫn có giá trị với nhân loại, và vẫn là chỉ hướng cho những người đi sau đi tiếp trên con đường này.

21/ Thất bại mảng sinh học ở các phòng lab trường đại học và các công ty dược thì nhiều vô kể, chỉ vì ít ai nói đến. Giữa điều đó và thất bại của Theranos, có gì khác biệt ?

22/ Bạn có biết sự độc quyền của các công ty dược khổng lồ ảnh hưởng thế nào đến việc chăm sóc bệnh nhân trên thế giới ? Và việc phá vỡ thế độc quyền này sẽ có ảnh hưởng thế nào đến nhân loại ?